Εφηβεία και εικόνα σώματος ~ “Πώς είμαι; Ποιος είμαι;”

Γράφει η Δρ Φλώρα Κολιούλη,   Αναπτυξιακή Ψυχολόγος – Διδάσκουσα του Τμήματος Ψυχολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

 

Κατά τη διάρκεια της εφηβείας, παρατηρείτε αναμφίβολα πολλές αλλαγές στο παιδί σας: ως προς την εξωτερική του εμφάνιση, ψηλώνει, παίρνει βάρος ή όγκο, αλλάζει η μορφή του σώματος, εμφανίζει τριχοφυΐα, μπορεί να εμφανίσει ακμή κτλ. Συνηθισμένες ψυχολογικές αντιδράσεις των εφήβων σε αυτές τις βιοσωματικές μεταβολές εκφράζονται μέσα από την επιθυμία να μένει μόνος/η του/της, να ονειροπολεί, την έλλειψη συντονισμού στις κινήσεις, δηλαδή να φαίνεται άγαρμπος/η, η ανία/πλήξη σαν να βαριέται συνεχώς, την νευρικότητα-ανησυχία. Μπορεί επίσης να εκφραστεί μέσα από μια αντιδραστική ή και εχθρική στάση στους άλλους, προς το άλλο φύλο ακόμη και μέσα από υπερβολική ντροπή ή έλλειψη αυτοπεποίθησης (Παρασκευόπουλος, 1985).

Ένα από τα σημαντικότερα στάδια κατά την εφηβεία είναι η αναζήτηση της προσωπικής ταυτότητας. Ο νεαρός έφηβος δεν είναι πλέον παιδί και αποζητά να βρει το ποιος είναι (Erikson, 1966). Η απόκτηση της ταυτότητας του Εγώ αποτελεί τη σημαντικότερη απαίτηση της εφηβείας, δηλαδή καλείται να διαμορφώσει μια ενιαία και σταθερή εσωτερική εικόνα για τον εαυτό του ως πρόσωπο («ποιος είμαι;») και για το ρόλο που θα διαδραματίσει μέσα στην κοινωνία (Παρασκεύοπουλος, 1985, σελ. 176).

Η έννοια του εαυτού έχει μελετηθεί εκτενώς στα πλαίσια της Αναπτυξιακής Ψυχολογίας και έρευνες αποφαίνονται πως αποτελείται από επιμέρους διαστάσεις. Μια από τις βασικές αυτές διαστάσεις είναι η εικόνα του σώματος (Petersen, Schulenberg, Abramowitz, Offer & Jarcho, 1984)

 

Τι είναι η εικόνα του σώματος;

Η εικόνα για το σώμα αναφέρεται στον τρόπο που ένα άτομο βιώνει ή αισθάνεται το μέγεθος του σώματος του, το βάρος, το σχήμα ή την λειτουργικότητα του. Είμαι ικανοποιημένος/η από το μέγεθος του σώματος μου; Θεωρώ πως έχω το κατάλληλο βάρος; Δηλαδή, πτυχές της εικόνας του σώματος αποτελούν η ικανοποίηση του ατόμου από το μέγεθος του σώματος του, η καταλληλότητα του βάρους και η υποκειμενική αντίληψη του περιττού βάρους (Argyrides, 2013 · Argyrides & Kkeli, 2013). Πιο συγκεκριμένα, όταν μιλάμε για εικόνα του σώματος, δεν έχει να κάνει με την πραγματικό και αντικειμενικό αντικατοπτρισμό στον καθρέφτη αλλά τις αντιλήψεις, τις σκέψεις και τα συναισθήματα για το σώμα που έχουμε για το σώμα (Cash, Santos & Williams, 2005 · Cash & Pruzinsky, 2002 · Grogan, 2017). Με άλλα λόγια, η εικόνα του σώματος είναι η αναπαράσταση που δημιουργεί ο καθένας για το σώμα του. Σχετίζεται με την αυτοεκτίμηση, δηλαδή τη θετική ή αρνητική εκτίμηση που έχει το άτομο προς τον εαυτό του.

Η εικόνα του σώματος δημιουργείται μέσα από το πώς το άτομο βιώνει το σώμα του και από το τρόπο που πιστεύει ότι άλλοι (η οικογένεια, οι κοντινοί φίλοι και συγγενείς) την αξιολογούν (Coslin, Chiland, Lebovici & Stork, 1997). Συνήθως οι έφηβοι έχουν μια μάλλον θετική εικόνα του σώματός τους, με τα αγόρια να είναι περισσότερο ικανοποιημένα από τα κορίτσια ως προς την εμφάνισή τους.

Η θετική εικόνα για το σώμα μπορεί να ασκήσει επιρροή σε υγιείς μορφές συμπεριφοράς, να βελτιώσει τη συναισθηματική ευεξία και να συντελέσει στην απώλεια βάρους αν αυτό απαιτείται.

Στην εικόνα του σώματος εντάσσεται και η εικόνα που έχουμε για την επιδερμίδα μας. Η πίεση στις δυτικές κοινωνίες, μέσω των διαφημίσεων, κοινωνικών δικτύων τα οποία προβάλλουν μια ιδανική εικόνα για αψεγάδιαστο δέρμα και σώμα μπορεί να επιδράσει αρνητικά στην εικόνα που αποκτά το άτομο για το σώμα του καθώς και ασκήσει επιρροή στην υποκειμενική εμπειρία και αξιολόγηση της ελκυστικότητάς του (Loney, Standage & Lewis, 2008). Οι επιπτώσεις αυτές παρατηρούνται κυρίως στις γυναίκες λόγω της αυξημένης κοινωνικής πίεσης για την εκπλήρωση του ιδανικού (Rumsey Clarke, White, Wyn-Williams & Garlick, 2004).

Αξίζει να διαφοροποιηθεί ένα υγιές σώμα από μια υγιή εικόνα του σώματος. Μπορεί ένα άτομο να είναι απόλυτα υγιές στο σωματικό κομμάτι και, ωστόσο, η εικόνα που έχει το ίδιο για το σώμα του να είναι δυσλειτουργική.

 

Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί μας σε αυτή την αναπτυξιακή φάση;

Οι νεαροί έφηβοι χρειάζονται χρόνο για να κατανοήσουν και να αποδεχθούν τις ραγδαίες αλλαγές στο σώμα τους. Γι’ αυτό το λόγο φαίνεται να ασχολούνται υπερβολικά με το σώμα τους, να κοιτιούνται συχνά στον καθρέφτη και να περνάνε ώρες ανακαλύπτοντας τους πόρους στο πρόσωπό τους. Αυτή η φαινομενικά υπερβολική ενασχόληση τους βοηθάει να οικειοποιηθούν και να γνωρίσουν καλύτερα το σώμα τους. Συχνό φαινόμενο αυτής της περιόδου είναι το αίσθημα ντροπής που τους ακολουθεί: μπορεί να αρνούνται να παρουσιαστούν με μαγιό στην παραλία ή να χάνονται κάτω από φαρδιά ρούχα.

Ως γονείς:

• Είμαστε ανοικτοί σε απορίες που του δημιουργούνται σχετικά με το σώμα του έφηβου παιδιού μας
• Συζητάμε μαζί του για τις αλλαγές που του συμβαίνουν χωρίς πίεση
• Δεν τον/την πιέζουμε
• Δεν επικεντρώνουμε την προσοχή μας σε ατέλειες του.

Εξάλλου, ποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι έχει τις «τέλειες» αναλογίες;

 

Βιβλιογραφικός κατάλογος

Argyrides, M., & Kkeli, N. (2013). Multidimensional Body-Self Relations Questionnaire-Appearance Scales: Psychometric Properties of the Greek Version. Psychological Reports, 113 (3), 885–897.

Argyrides, M.B. (2013). Mass media, feelings of attractiveness, investment in body-imageand disordered eating in Cyprus. The Mediterranean E-Journal of Communications and Media, 2. Retrieved from http://mediaejournal.org/media-and-disordered-eating-in-cyprus-2/

Cash, F. T., Santos, T. M., & Williams, F. E. (2005). Coping with body-image threats and challenges: validation of the Body Image Coping Strategies Inventory. Journal of Psychosomatic Research, 58, 191 – 199.

Cash, F. Τ., & Pruzinsky, T. (2002). Body image: a handbook of theory research, and clinical practice. New York: Guilford, 38 – 46.

Coslin, P. G., Chiland, C., Lebovici, S., & Stork, H. E. (1997). Garçons et filles, hommes et femmes: aspects pluridisciplinaires de l’identité sexuée: mélanges en l’honneur de Colette Chiland. Presses univ. de France.

Erikson, E. (1966). Identity: youth and change. Norton.

Grogan, S. (2017). Body image: Understanding body dissatisfaction in men, women and children. London: Routledge.

Loney, T., Standage, M., & Lewis, S. (2008). Not Just `Skin Deep’. Journal of Health Psychology, 13(1), 47–54.

Παρασκευόπουλος, Ι. Ν. (1985). Εξελικτική Ψυχολογία: Η Ψυχική Ζωή από τη σύλληψη ως την ενηλικίωση. 4ος τόμος. Αθήνα: Έκδοση του συγγραφέα.

Petersen, A. C., Schulenberg, J. E., Abramowitz, R. H., Offer, D., & Jarcho, H. D. (1984). A self-image questionnaire for young adolescents (SIQYA): Reliability and validity studies. Journal of youth and adolescence, 13(2), 93-111.

Rumsey, N., Clarke, A., White, P., Wyn-Williams, M., & Garlick, W. (2004). Altered body image: appearance-related concerns of people with visible disfigurement. Journal of Advanced Nursing, 48(5), 443–453